Konstytucja 3 Maja - postanowienia i znaczenie

Konstytucja 3 Maja została uchwalona przez Sejm Czteroletni 3 maja 1791 r.

Konstytucja 3 Maja - prace przygotowawcze

Prace nad ustawą zasadniczą trwały od 1788 r., kiedy zwołano Sejm, nazwany później Wielkim albo Czteroletnim. Pierwsze lata działalności Sejmu nie przyniosły wymiernych rezultatów, dopiero w 1791 r. podjęto reformatorskie uchwały. Były to: ustawa o sejmikach, ustawa o miastach królewskich, Ustawa Rządowa. Dwie pierwsze stały się później elementami Konstytucji 3 Maja.

Konstytucja 3 Maja - Ustawa Rządowa regulowała prawa i obowiązki mieszkańców kraju oraz zasady funkcjonowania władzy państwowej. Była pierwszą w Europie, a drugą na świecie ustawą zasadniczą.

Reklama

Społeczeństwo w Konstytucji 3 Maja

Szlachcie - posesjonatom zapewniono wolność, gwarancję szlacheckiego prawa własności oraz znaczna część dotychczasowych przywilejów. Nie dotyczyło to szlachty nieosiadłej, ani czynszowej.

17 kwietnia 1791 r. uchwalono Ustawę o miastach królewskich regulującą pozycję mieszczan. Zapewniono im prawo nietykalności bez wyroku sądowego, nabywania dóbr ziemskich, pełnienia funkcji w administracji niższego szczebla w sądownictwie, wojskowości, palestrze, nobilitacji do stanu szlacheckiego.

Konstytucja 3 Maja zawierała sformułowanie dotyczące opieki nad chłopami, co umożliwiało ingerencję w stosunki między chłopem a szlachcicem. Ustawa zachęcała właścicieli ziemskich do zawierania z chłopami umów dotyczących relacji wiążących te grupy społeczne.

W kwietniu 1792 r. wydano ustawę o sprzedaży królewszczyzn. Zapewniała ona chłopom osiadłym w pańszczyznach własność użytkową ziemi oraz wolność osobistą po wypełnieniu zobowiązań oraz znalezieniu nowego chłopa w miejsce, które opuszczano.

Konstytucja 3 Maja gwarantowała wolność wyznania, choć przyznawała pierwszeństwo religii katolickiej jako panującej.

Konstytucja 3 Maja - ustrój polityczny

Konstytucja 3 maja opierała się na trójpodziale władzy. Władza prawodawcza skupiała się w "stanach zgromadzonych", władze wykonawczą reprezentował król  i straż, zaś władza sądownicza została oddana sądom.

Władza ustawodawcza

Sejm był dwuizbowy. W izbie poselskiej zasiadało 204 posłów wybieranych na sejmikach oraz 24 pełnomocników miast (nie byli oni pełnoprawnymi posłami, a jedynie przedstawiali postulaty mieszczaństwa w izbie i na posiedzeniach komisji). Senat liczył 132 senatorów: 102 kasztelanów i wojewodów oraz 30 biskupów diecezjalnych i ministrów.

Ograniczono rolę króla w zakresie ustawodawstwa: utracił on możliwość sankcjonowania podjętych uchwał, zwoływał posiedzenia sejmu, a wraz ze Strażą Praw posiadał prawo inicjatywy ustawodawczej. Jeżeli w oznaczonym terminie król nie zwołał sejmu, mógł on się zebrać z mocy prawa.

Również rola Senatu została pomniejszona: posiadał on jedynie prawo weta zawieszającego, nie miał prawa inicjatywy ustawodawczej.

Istotną kwestią było zniesienie mocy wiążącej instrukcji uchwalanych przez sejmiki przy wyborze posłów. Sejm był wybierany na  dwuletnie nieprzerwane kadencje, co oznaczało, że w każdej chwili, w razie potrzeby można go było zwołać. Sesje zwyczajne odbywały się co dwa lata i trwały przez 70 dni, z możliwością przedłużenia obrad do 100 dni. 

Zniesiono liberum veto, odtąd głosowanie miało odbywać się większością głosów. Omawianiem spraw i przygotowywaniem decyzji zajmowały się komisje, które przedstawiały swe stanowisko sejmowi do zaakceptowania. Wyróżnić należy komisje wielkie stanowiące odpowiednik ministerstw (Komisje: Policji, Wojska, Skarbu, Edukacji Narodowej) oraz komisje porządkowe cywilno - wojskowe o charakterze organów samorządowych.

Władza wykonawcza

Wprowadzono zasadę dziedziczności tronu. Dynastią panującą na mocy Konstytucji 3 Maja miała stać się dynastia Wettynów.

Powołano Straż Praw - organ składający się z króla, prymasa, 5 ministrów, pełnoletniego następcy tronu bez prawa głosu oraz marszałka sejmu - również bez prawa głosu. Straż Praw była najwyższą władzą w państwie.

Władza sądownicza

Powstały sądy komisji rządowych i porządkowych o charakterze administracyjnym.  Utworzono sejmy ziemiańskie poprzez połączenie sejmów grodzkich, ziemskich i podkomorskich. Składały się one z 10 sędziów urzędujących przez cały rok. Powołano sądy magistratów miejskich oraz sądy apelacyjne wydziałowe.

Inne postanowienia Konstytucji 3 Maja

Uchwalono "ofiarę wieczystą" jako podatek od szlachty stanowiący 10% jej dochodu. Zwiększono liczbę wojska do 100 tys. żołnierzy oraz wprowadzono rekrutację przymusową polegającą na zaciągu do wojska 1 rekruta z 50 dymów w dobrach królewskich i duchownych, a ze 100 dymów - w dobrach szlacheckich.

Konstytucja 3 Maja - znaczenie

Konstytucja 3 Maja miała na celu wzmocnienie państwa i przywrócenie mu suwerenności. W zwięzły sposób charakteryzowała ustrój polityczny kraju oraz prawa i obowiązki obywateli, kierując się postępową myślą europejskiego Oświecenia. Stanowiła kompromis pomiędzy oczekiwaniami poszczególnych grup społecznych i politycznych.


Artykuł pochodzi z kategorii: Historia Polski

Zobacz również

  • Konstytucja Księstwa Warszawskiego obowiązywała w latach 1807 - 1815. Została nadana w lipcu 1807 r. przez Napoleona w Dreźnie. więcej