​Eliza Orzeszkowa - biografia i twórczość

Eliza Orzeszkowa - pisarka, publicystka i działaczka społeczna, urodziła się 6 czerwca 1841 w Miłkowszczyźnie koło Grodna. Zmarła w samym Grodnie 18 maja 1910 roku. Spędziła życie w sposób znamienny dla epoki, w której przyszło jej żyć - wyłamała się tylko raz i od tej pory szła konsekwentnie drogą pozytywistycznej emancypantki.

Eliza Orzeszkowa - biografia

Eliza Pawłowska odebrała typowe domowe wychowanie panny ze szlacheckiego domu. Po pobycie na pensji u sióstr sakramentek (poznała tu Marię Konopnicką, z którą związała ją trwała przyjaźń), została wydana za mąż. Wybór matki i ojczyma padł na starszego od Elizy o szesnaście lat Piotra Orzeszkę, z którym młoda żona nie była szczęśliwa. 

Już jako Eliza Orzeszkowa zatem zaczęła pędzić życie w taki sposób, by swą niepożądaną sytuację wykorzystać jak najlepiej dla innych względów niż życie domowe. W związku z klęską w wojnie krymskiej i związanymi z tym buntami ludzi, carat rozpoczął debatę nad reformami społeczno-gospodarczymi, uwzględniając uwłaszczenie chłopów. Związany z tym ruch społeczny wciągnął i młodą mężatkę, Elizę Orzeszkową, która ku niezadowoleniu męża włączyła się w dzieło tworzenia szkoły wiejskiej. 

Reklama

Wspierał ją młodszy brat męża, znacznie bardziej niż Piotr Orzeszko zaangażowany społecznie. Jednak dopiero wybuch powstania styczniowego wykazał w pełni potencjał społecznikowski i patriotyczny drzemiący w młodej mężatce. Łączniczka partyzantów, zaopatrująca ich w żywność, obserwująca we własnym domu narady powstańcze i przewożąca ukrytego Romualda Traugutta we własnej karecie - od tej pory będzie szczególnie na tematy związane z powstaniem wrażliwa i nie ominie żadnej okazji, by przypomnieć o poświęceniach tych, którzy brali w tej długiej walce udział. 

Po upadku powstania zaangażowanemu w nie Piotrowi Orzeszce skonfiskowano majątek, jego samego zesłano do guberni permskiej, a Eliza Orzeszkowa wbrew przykładowi większości Polek, nie zdecydowała się mu w tym zesłaniu towarzyszyć. Musiała zatem wrócić do majątku rodziców, który zresztą niedługo został sprzedany w efekcie dotkliwych represji, które dotknęły wtedy wszystkich ziemian polskich. 

W sprzedaży wspomagał ją przyjaciel, adwokat Stanisław Nahorski. W tym okresie przyszła pisarka kształtowała się intensywnie jako osobowość nowej epoki; czytywała pisma czołowych ideologów pozytywizmu, wnikliwie badała historię i przyczyny upadku polskiego ziemiaństwa oraz starała się dojść źródeł odwiecznego antagonizmu z chłopstwem. Nawiązywała kontakty z czołowymi ideologami pozytywistycznymi w kraju, związanymi z Tygodnikiem Ilustrowanym i Przeglądem Tygodniowym i zaczęła sama pisać. 

Po utracie majątku przeprowadziła się do Grodna. Zdobyła się na rzecz niezwykle śmiałą - unieważniła małżeństwo z Piotrem Orzeszką, choć będąc znana pod jego nazwiskiem, zachowała je jako artystka. Związała się ze Stanisławem Nahorskim, który wspierał ją już w sprzedaży Miłkowszczyzny. Jakiś czas żyła z nim bez ślubu, co było na owe czasy śmiałym krokiem. Poślubiła go dopiero w 1894 roku, by utracić już dwa lata później podczas własnych, hucznie obchodzonych imienin. 

Po okresie grodzieńskim, Nahorscy przeprowadzili się do Wilna. Tu Eliza Orzeszkowa była współwłaścicielką księgarni wydawniczej publikującej książki, kalendarze i pismo humorystyczne, na tyle krytyczne wobec władz carskich, że z ich inicjatywy pisarka została skazana na przymusowy powrót do Grodna. W 1905 i 1909 z inicjatywy środowisk związanych z kulturą Orzeszkowa kandydowała do nagrody Nobla. Za pierwszym razem przyznano go jednak Sienkiewiczowi, za drugim - Selmie Lagerlöf. Eliza Orzeszkowa otrzymała nagrodę im. F. Kochmana. 

Śmierć pisarki w Grodnie wiązała się z małym skandalem - miejscowy proboszcz odmówił jej pochówku na katolickim cmentarzu z racji jej średniego przywiązania do kościoła katolickiego (w pewnych chwilach swego życia Orzeszkowa głosiła zagorzałe poglądy antyklerykalne). Ostatecznie, z racji interwencji samego biskupa, uroczysty pogrzeb się odbył, a sprawował go ksiądz Stanisław Miłkowski, który był przyjacielem i osobistym spowiednikiem pisarki.

Eliza Orzeszkowa - twórczość

Eliza Orzeszkowa na poszczególnych etapach swego życia skupiała się na innej problematyce i z różnorodną intensywnością odczuwała potrzebę ich ekspresji, co odnalazło odbicie w sposobach wyrażania swych poglądów. Sięgała zatem po rozmaite środki wyrazu.

Napisała:

·         1866 Obrazek z lat głodowych (opowiadanie debiutanckie)

·         1868 Ostatnia miłość

·         1868 Z życia realisty

·         1870 Na prowincji

·         1870 W klatce

·         1871 Cnotliwi

·         1871 Pamiętnik Wacławy

·         1872 Pan Graba

·         1873 Na dnie sumienia

·         1873 Marta

·         1875 Eli Makower

·         1876 Rodzina Brochwiczów

·         1876 Pompalińscy

·         1877 Maria

·         1878 Meir Ezofowicz

·         1879-1882 Z różnych sfer (zbiór nowel)

·         1881 Widma

·         1881 Sylwek Cmentarnik

·         1881 Zygmunt Ławicz i jego koledzy

·         1882-1883 Bańka mydlana

·         1883 Pierwotni

·         1885 Niziny

·         1885 Dziurdziowie

·         1886 Mirtala

·         1888 Nad Niemnem

·         1888 Cham

·         1888 Panna Antonina (zbiór nowel)

·         1888 W zimowy wieczór (zbiór nowel)

·         1891 Czciciel potęgi

·         1891 Jędza

·         1891 Bene nati

·         1891 Westalka

·         1893 Dwa bieguny

·         1896 Melancholicy

·         1896 Australczyk

·         1898 Iskry (zbiór nowel)

·         1900 Argonauci

·         1904 Ad astra. Dwugłos

·         1904 I pieśń niech zapłacze

·         1910 Gloria victis (zbiór opowiadań, ostatnie dzieło Orzeszkowej)

Znana też jest z publicystyki społecznej.

·         1870 Kilka słów o kobietach

·         1880 Patriotyzm i kosmopolityzm

·         1882 O Żydach i kwestii żydowskiej

Artykuł pochodzi z kategorii: Literatura polska

Więcej na temat:

Zobacz również