​Impresjonizm w literaturze

Impresjonizm kojarzy nam się z rozświetlonymi obrazami Moneta, ujęciem fasady jednej katedry w kilku odsłonach albo z kipiącym barwami targiem kwiatów Podkowińskiego. Ale wielu jest zdumionych, gdy słyszy o impresjonizmie w literaturze.

Impresjonizm w literaturze - od kiedy i jak?

Ukształtowany we Francji w drugiej połowie XIX wieku kierunek w malarstwie, nie był tylko zmianą techniki malarskiej. Oznaczał on również pewną filozofię w podejściu do tematu dzieła i praw artysty wobec niego. Sama nazwa kierunku wywodząca się od słowa impresja, czyli wrażenie, zawiera w sobie esencję myślenia o tym, co ma oddać artysta na swym obrazie. 

Nie liczy się w nim jak najwierniejsze oddanie rzeczywistości, ale właśnie wrażenie, jakie odczuł artysta, gdy na portretowany obiekt spojrzał. Oddanie przelotnego momentu, subiektywnego doznania w danej chwili - to właśnie było celem impresjonistów. A że jako pierwsi z malarzy wyszli na zewnątrz ze swych pracowni, stąd ogromne znaczenie gry światła na ich obrazach. I z tej właśnie przyczyny kilka ujęć tej samej fasady katedry czy serie stawu z liliami - ten sam widok w oczach artysty jest zupełnie inny, gdy światło się zmieni. 

Reklama

Zafascynowani dążeniem do oddawania wrażeń, malarze impresjonistyczni zainspirowali literatów, którzy pozazdrościli im rozkoszy ukazywania świata widzianego na swój własny, przelotny jak mgnienie oka sposób. Postanowili również uchwycić przelotność wrażeń i oddać ją słowem. Impresjonizm w literaturze jest zatem ukazaniem świata przez pryzmat wrażliwości jednostki, która nie musi określać w swym tworze poglądów na świat, może pozostać intelektualnie bierna i oddać jedynie chwile przeżywania nieokreślonych doznań. 

Podobnie zatem, jak w malarstwie, istotą impresjonizmu w literaturze jest ukazanie świata nie takim, jaki jest, ale takim, jakim go widzi artysta. Do wyrażania doznań tak subtelnych i przelotnych wydawała się być stworzona tylko poezja. A jednak określanie, że impresjonizm literacki jest tylko do niej zastrzeżony, byłoby błędem.

Impresjonizm w literaturze - poezja

Impresjonizm w poezji przejawiał się jako gra skojarzeń, za pomocą której poeta starał się oddać przeżycia i uczucia. Posługiwano się zatem specyficznym językiem poetyckim, który cechowała przewaga rzeczowników konkretnych nad pojęciami, przymiotników nad rzeczownikami oraz dążenie do instrumentalizacji zjawisk. 

Temu ostatniemu służyła najpełniej synestezja, czyli łączenie wrażeń wzrokowych, słuchowych, zapachowych i dotykowych. Świat przedstawiony utworu jest zatem bardzo zmysłowy i pełen emocji. Podmiot liryczny odbiera statyczność opisowi, czyniąc go migawkowowym, by oddać moment doznania wrażenia. 

Poezja impresjonistyczna spory nacisk kładzie też na oddanie instrumentalizacji zjawisk dzięki wykorzystaniu właściwości dźwiękowych wierszy. Najbardziej wyraziście oddał to ostatnie Arthur Rimbaud w utworze Samogłoski. Jednakże ojcem impresjonizmu w literaturze jest Paul Verlaine, którego Sztuka poetycka uznana została za manifest. Wołał on w nim m.in. My chcemy tylko odcieniowych smug, /Nie barwy świetnej, nie, tylko odcienia!

W naszej rodzimej poezji wierszami impresjonistycznymi wsławił się głównie Kazimierz Przerwa-Tetmajer, który tworząc swe pejzaże tatrzańskie, takie jak Melodia mgieł nocnych (Nad Czarnym Stawem Gąsienicowym) używał wszystkich charakterystycznych dla impresjonizmu literackiego środków wyrazu. Zaś w cyklu sonetów z gór Krzak dzikiej róży oddał pełnię impresjonistycznego subiektywizmu kontemplując zmieniającą się porę dnia. Impresjonizm pojawiał się jednak nie tylko u Tetmajera; można go odnaleźć również u Piotra Chmielowskiego, Lucjana Rydla czy Artura Langego.

Impresjonizm w literaturze - proza

Impresjonizm znalazł odbicie i w prozie. Objawiał się w niej przez używanie luźnej, fragmentarycznej kompozycji i wyolbrzymianie roli podświadomości w działaniu bohatera. Niebagatelną rolę miały również zabiegi tzw. psychizacji przyrody i oddawanie wrażeń zmysłowych przeżyciach bohaterów. 

Kompozycja, odchodząca od ścisłego układu przyczynowo-skutkowego, zmieniała się w rodzaj "zespołu scen" luźno ze sobą powiązanych. W niektórych przypadkach efektem była niejednoznaczność portretów psychologicznych bohaterów. Wszystkich tych zabiegów imali się polscy prozaicy z bardzo ciekawymi efektami artystycznymi. I tak, np. Władysław Stanisław Reymont w Chłopach posłużył się impresjonistycznymi chwytami, by ukazać przelotność chwilowych nastrojów, subtelności uczuć czy grę namiętności (np. scena erotyczna między Jagną i Antkiem). 

Autor Chłopów oddał też istotę impresjonizmu w literaturze tworząc opisy przyrody, w których ukazał jej zmienne piękno, chwilowość i ulotność wrażeń (tu szczególne wrażenie robi scena opisująca śmierć Boryny). Również Stefan Żeromski w Ludziach bezdomnych zastosował chwyty impresjonistyczne. U tego autora uderza z kolei fragmentaryczność kompozycji; niektóre partie utworu są pełne niedomówień, tajemnic, gdzie indziej całe rozdziały funkcjonują tak autonomiczne, że mogłyby funkcjonować jako samodzielne utwory (np. rozdział napisany przed całością powieści Swawolny Dyzio). 

Inne rozdziały książki, takie jak Smutek czy Przyjdź służą tylko pokazaniu chwilowych nastrojów bohatera i uderzają charakterem liryczno-poetyckim. Niejednoznaczność z kolei portretów psychologicznych bohaterów uzyskał Wacław Berent w swym Próchnie oraz Oziminie.

Impresjonizm w literaturze - dramat

Impresjonizm odcisnął swe piętno i na kształcie dramatu epoki modernizmu. Służył tu uzyskaniu wieloznaczności, zarówno w ocenie konfliktu, jak i poszczególnych postaci. Posługiwano się też tą techniką, by stworzyć nastrój i wyrażać najsubtelniejsze uczucia. Podobnie jak w prozie, odchodzono i tu od ciągłości akcji zastępując ją ukazaniem istotnych momentów. 

Najbardziej wyraziste dramaty impresjonistyczne pisał Stanisław Wyspiański, którego choćby Wesele jest sugestywnym przykładem uzyskania pożądanego przez impresjonistów amorfizmu, czyli odrealnienia.


Artykuł pochodzi z kategorii: Literatura polska

Więcej na temat:

Zobacz również

  • Satyra "Pijaństwo" - treść Satyra "Pijaństwo" przedstawia spotkanie dwóch znajomych szlachciców . Jeden z nich skarży się na złe samopoczucie i dolegliwości, które są skutkiem... więcej