Motyw śmierci w literaturze

Motyw śmierci w literaturze - prezentacja najpopularniejszych sposobów ujęcia śmierci w literaturze.

Motyw śmierci wielokrotnie pojawiał się w literaturze na przestrzeni dziejów. Śmierć zawsze była postrzegana jako wielka tajemnica, jako coś wywołującego strach, a jednocześnie rzecz, której nie można uniknąć. Powtarzalność motywu śmierci w literaturze jest efektem prób oswojenia tego zjawiska, zrozumienia lub złagodzenia lęku.

Motyw śmierci w literaturze wybranych epok

Motyw śmierci był stale obecny w kulturze, ale szczególnie wyraźnie zarysowywał się w epokach i nurtach literackich koncentrujących się na rzeczywistości ponadzmysłowej lub wyrażających kryzys wiary w możliwości człowieka, np. średniowiecze, barok.

Motyw śmierci w średniowieczu i renesansie

Reklama

W literaturze wieków średnich motyw śmierci miał szczególne znaczenie, co wynikało ze światopoglądu epoki (teocentryzm), koncentrującego się na życiu wiecznym i dążeniu do Boga. Anonimowy utwór w formie dialogu pt. "Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" podejmuje popularny wówczas motyw tańca śmierci (danse macabre), która w spersonifikowanej postaci (kobieta o rozkładającym się ciele, z kosą) wciąga w swój taniec przedstawicieli wszystkich warstw społecznych.

Innym średniowiecznym ujęciem motywu śmierci jest XV-wieczna pieśń "Skarga umierającego" o charakterze dydaktycznym, w której koniec życia jest momentem rozrachunku z popełnionymi grzechami, które może złagodzić poprzez godne zachowanie tuż przed śmiercią - spowiedź i żałowanie swoich win.

Motyw śmierci w literaturze renesansu reprezentują "Treny" Jana Kochanowskiego poświęcone zmarłej córce poety. Cykl trenów został skomponowany zgodnie z zasadami antycznej pieśni żałobnej. Kolejne elementy tradycyjnego schematu odzwierciedlają zachowanie człowieka w obliczu śmierci ważnej lub bliskiej osoby: wyrażenie przyczyny cierpienia (exordium), pochwała zalet zmarłego (laudacja), opłakiwanie i podkreślanie rozmiaru straty (komploracja), pocieszenie (konsolacja), moralne napomnienie (ekshortacja).

Motyw śmierci w literaturze baroku

Motyw śmierci w kulturze barokowej był związany z toposem vanitas, przypominającym, że wszystko, czego dokonuje człowiek w doczesnym życiu jest "marnością" i nieuchronnie przeminie.

Poeci metafizyczni często wykorzystywali motyw śmierci, postrzegając ją jako naturalny etap ludzkiej egzystencji. Mikołaj Sęp Szarzyński w swoich sonetach (np. "O krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego", "O nietrwałej miłości rzeczy świata tego") śmierć uznaje za coś oczywistego, ale jego niepokój wzbudza droga, którą człowiek ku niej podąża. Życie jest ciągła walką z pokusami, a jedyną nadzieją i stałym punktem jest dla człowieka Bóg.

Podobne ujęcie motywu śmierci prezentuje Sebastian Grabowiecki, dla którego jest ona początkiem życia wiecznego: "Przeto i mnie zbrzydł żywot, pragnąc śmierci,/gdyż śmierć wwieść tylko może do żywota". Jeszcze większe pogodzenie ze śmiercią wyraża Daniel Naborowski. W wierszach takich jak "Marność", "Krótkość żywota" w przemijaniu pokoleń, w fakcie, ze rodzimy się po to, aby umrzeć widzi harmonię i porządek dający poczucie bezpieczeństwa (wiemy, co nas czeka).


Artykuł pochodzi z kategorii: Literatura polska

Zobacz również

  • Co to jest periodyzacja Periodyzacja to podział dziejów na mniejsze jednostki czasowe, takie jak epoki, okresy, przy czym jest to podział umowny, symboliczny. Termin periodyzacja najczęściej... więcej