​Nazwy własne - pisownia i odmiana

Nazwy własne tym odróżniają się od pospolitych, że dotyczą jednostki. I jako te, które posiadają cechę indywidualizującą, zapisujemy je wielką literą. Nazwy pospolite zaś oznaczają grupy jednostek, mała litera w ich przypadku jest jak najbardziej na miejscu.


Nazwy własne - pisownia; imiona i nazwiska postaci historycznych

Jeżeli dana postać historyczna żyła przed rokiem 1800, zapisujemy jej nazwisko zgodnie z regułami obecnej pisowni, np. Mikołaj Rej (nie Rey) lub Tadeusz Rejtan (nie Reytan). Jednakże zgodnie z tą regułą, nazwiska postaci znanych po roku 1800 zapisujemy zgodnie z ich oryginalnym brzmieniem, co oznacza w praktyce, np. zapis nazwiska Zamojski dla Andrzeja, kanclerza wielkiego koronnego żyjącego w latach 1716-1792, a Zamoyski dla Andrzeja, prezesa Towarzystwa Rolniczego żyjącego w latach 1800-1874.

Nazwy własne pochodzenia obcego - pisownia oraz odmiana

Reklama

Pisownia nazw własnych obcego pochodzenia to sprawa znacznie bardziej skomplikowana. Rządzi nią kilka reguł. Pierwszą z nich jest zwyczaj językowy, zgodnie z którym niektóre z takich nazw zapisuje się jako spolszczone, co dotyczy zarówno nazw osobowych, jak i geograficznych. I tak, przyjęło się pisać Szekspir, Szopen, Russo, czy Molier albo Paryż, Wenecja, Mediolan czy Rzym. 

Nie jest to jednak kategoria obowiązkowa w pisowni i nie każdy użytkownik języka musi ją zaakceptować. Za to, w miarę możliwości, każdą nazwę własną, nawet tę brzmiącą jak najbardziej obco, powinno się odmieniać. Sprawia to nieco problemów z ortografią takich wyrazów, np. nazwisko Brandt, którego prawidłową formą, np. miejscownika będzie spolszczona forma o Brandcie, nie zaś o Brandtcie (analogicznie np. Schimdt - Schmidcie). 

Na zapis i odmianę nazwy własnej obcego pochodzenia ma wpływ również jej pochodzenie. I tak, np. inaczej będzie odmieniane i zapisywane imię Charles wzięte z języka angielskiego i wymawiane jako Czarls - wtedy odmienimy je Charlesa, Charlesie. Ale już to samo imię w języku francuskim będzie brzmiało w odmianie zupełnie inaczej, z uwagi na inną wymowę w swym rodzimym języku (Szarl) - Charles’a, Charles’u.

Nazwy własne - pisownia; imiona oraz nazwiska

Prawidłową pisownią imion polskich oraz osób polskiej narodowości, jest zapisywanie ich za pomocą polskiego rodzaju znaków. I tak, np. nie Violetta a po prostu Wioleta, lub Roksana, nie Roxana. Jeżeli jednak bierzemy pod uwagę imiona osób innej narodowości żyjących współcześnie, tu zapis ich imion jest zgodny z tym, jaki stosuje się oryginalnie, nawet jeżeli ich imiona posiadają polskie odpowiedniki. 

I tak, np. Federico Fellini, nie Fryderyk. Inaczej jest jednak w przypadku zapisu imion niepolskich należących do osób działających przed wiekiem XX. Nie znamy np. Karla Marksa, a Karola Marksa, Henryka, nie zaś Henrika Ibsena. Od tej jednak reguły są liczne odstępstwa. Np. o Washingtonie mówi się równie często jako o Jerzym, jak o Georgu. Zaś znany pisarz z wieku XX, Thomas Mann, równie często zapisywany jest jako Tomasz Mann

Prawdą jest, że w dużej mierze o danym zastosowaniu decyduje zwyczaj językowy. Błędem natomiast jest niekonsekwencja w spolszczaniu imienia i nazwiska, jeżeli w przypadku tego drugiego również można występowanie takiej formy zauważyć. Np. błędny będzie zapis Jean Jacques Russo, jeżeli w oryginale nazwisko pisarza zapisuje się Rousseau. Należy zatem pisać albo Jean Jacques Rousseau, formę konsekwentnie oryginalną albo Jan Jakub Russo, czyli wersję spolszczoną.

Nazwy własne - odmiana; imiona

Wszystkie imiona polskie odmieniamy. Jedynym wyjątkiem jest Beatrycze. Jeżeli chodzi zaś o imiona obce, tu już reguł jest znacznie więcej.

- Obce imiona żeńskie zakończone na samogłoskę -a podlegają odmianie. I tak, np. Cynthia - odmieniamy Cynthii, Cynthię. Jeżeli zaś imię takie kończy się na inną literę alfabetu, np. Alice, Sally - nie odmieniamy go.


- Imiona męskie zakończone w wymowie na spółgłoskę odmieniamy, np. Kenneth - odmieniamy Kennetha, Kennethowi. Odmieniamy również te, które kończą się na samogłoski -a, -o, -i, -y, -e, np. Sasza - Saszy, Mario - Maria, Zachary - Zachary’ego, Uwe - Uwego. Od tych reguł jednak są wyjątki, takie jak imiona Andrew, Hugh, Matthew, Radu.

Nazwy własne - odmiana i pisownia; nazwiska polskie

Naczelną regułą języka polskiego jest to, by nazwiska, w których odmiana jest możliwa, były odmieniane. To, jak będzie dane nazwisko się odmieniać, zależy jednak od płci, narodowości oraz zakończenia nazwiska.


- Nazwiska żeńskie - odmieniamy je tylko w przypadku, gdy kończą się na literę - a. Jeżeli kończą się one na - owa, odmieniamy je jak przymiotniki. Pozostałe nazwiska zakończone na literę -a, odmieniamy jak nazwy pospolite.


Nazwy własne - odmiana i pisownia; nazwiska angielskie i francuskie

Ich zapis ma pozostawać w zgodzie z ortografia oryginału, chyba że posiadają tradycyjną spolszczoną formę, jak np. Moliere - Molier, Shakespeare - Szekspir, Chopin - Szopen. Ich odmiana to jednak sprawa bardziej skomplikowana i zależeć ona będzie od ich zakończeń:

- Odmieniamy tradycyjnie nazwiska zakończone na spółgłoskę, np. Tullet, na spółgłoskę niemą, np. Villon (chyba że tymi niemymi są -s lub -x - one stanowią wyjątki). Nazwiska zakończone na -y po samogłosce, również otrzymują końcówki polskie, bez apostrofu.

- Nazwiska zakończone na - e nieme, otrzymują polskie końcówki po apostrofie, np. Donne, Donne’a.

- Nazwiska zakończone na - a, niezależenie od tego do przedstawiciela jakiej narodowości należą, odmieniają się, jak polskie wyrazy zakończone na -a.

- Nazwiska zakończone na - e - w liczbie pojedynczej odmieniają się jak przymiotniki, przy odcięciu początkowych samogłosek z końcówek przymiotnikowych, np. Febré, Febrégo, Febrém. Po niewymawianej literze spółgłoskowej -s lub -x stawia się apostrof, np. Marais, Marais’go, o Marais’m. W liczbie mnogiej zaś zwykle te nazwiska poprzedza tytuł, zatem wtedy się nie odmieniają, np. państwo Febré.

- Nazwiska kończące się w wymowie na -y lub -i w liczbie pojedynczej odmieniają się jak przymiotniki, przy czym w przypadku tych pierwszych należy pamiętać, że w dopełniaczu, celowniku i bierniku piszemy z apostrofem, ponieważ -y zwykle się nie wymawia w tych przypadkach, np. Sully, Sully’ego, Sully’emu, z Sullym, o Sullym. W liczbie mnogiej zaś zwykle te nazwiska poprzedza tytuł, zatem wtedy się nie odmieniają, np. państwo Sully.

- Nazwiska kończące się na -o, -oi, -au, -ou są najczęściej nieodmiennie, np. Jean Cocteau, Jeana Cocteau.

Nazwy własne - odmiana i pisownia; nazwiska niemieckie

Reguły dotyczące pisowni nazwisk angielskich oraz francuskich, jeszcze bardziej rygorystycznie dotyczą nazwisk niemieckich, gdyż w ich przypadku nawet nazwisk historycznych się nie spolszcza i stosuje się pisownię oryginalną. Co do odmiany zaś, szczegóły wyglądają tak:

- Nazwiska zakończone na -er, w przypadkach zależnych tego nie gubią e - nie ma bowiem w języku niemieckim zjawiska tzw. e ruchomego, rdzennie polskiego procesu gramatycznego. Stąd odmiana Schiller, Schillera, o Schillerze. Są jednakże od tej reguły wyjątki, np. odmiana nazwiska Luter, Lutra, o Lutrze.

- Nazwiska zakończone na - el, zawierają e ruchome, czyli w przypadkach zależnych zanika ono, np. Diesel, Diesla, o Dieslu.

- Nazwiska niemieckie zakończone na -e, -i odmieniają się jak przymiotniki. Nie używamy w odmianie apostrofu, np. Goethe, Goethego, Goethemu, z Goethem, o Goethem lub Zwingli, Zwingliego, Zwingliemu, z Zwinglim, o Zwinglim.

- Nazwiska niemieckie zakończone na -au odmieniają się jak rzeczowniki męskie, a z racji, że w ich miejscowniku odmiany nie ma, zaleca się stosowanie tam imienia, by uniknąć nieporozumienia co do płci, np. Landau, Landaua, Landauowi, z Landauem, o (Martinie) Landau.

- Nazwiska niemieckie zakończone na -th otrzymują końcówki polskie, np. Roth, Rotha, Rothowi, z Rothem, o Roci. 

Nazwy własne - odmiana i pisownia; nazwiska włoskie

Nazwiska włoskie zapisujemy zgodnie z oryginalnym brzmieniem, a odmieniamy w zależności od końcówki.

- Nazwiska zakończone na -i odmieniamy jak przymiotniki, bez apostrofu w przypadkach zależnych, np. Paganini, Paganiniego, Paganiniemu, z Paganinim, o Paganinim.

- Nazwiska zakończone na -e również odmieniamy jak przymiotniki, nie używając apostrofu, np. Dante, Dantego, Dantemu, z Dantem, o Dantem

- Nazwiska zakończone na -o, odmieniamy jak polskie nazwiska z tą końcówką, np. Boccaccio, Boccaccia, Boccacciowi, z Boccacciem, o Boccacciu.

Nazwy własne - odmiana i pisownia; nazwiska węgierskie

Nazwiska węgierskie również zapisujemy zgodnie z oryginalnym brzmieniem, a odmieniamy w zależności od końcówki.


- Te, które kończą się na spółgłoskę odmienia się jak podobne rzeczowniki polskie, np. Liszt, Liszta, Lisztowi, z Lisztem, o Liszcie

- Kończące się na -i oraz -y odmienia się jak przymiotniki, przy czym przed końcówkami -ego, -emu literę -i lub -y zachowuje się, natomiast pomija przed -im, -ym (i przed końcówkami liczby mnogiej: -ich, -ych; -im, -ym; -imi, -ymi), np. Ormandy, Ormandyego, Ormandyemu, z Ormandym, o Ormandym. Odmieniając nazwiska węgierskie — jak pokazują powyższe przykłady — nigdy nie stosujemy apostrofu.

Nazwy własne - odmiana i pisownia; nazwy geograficzne

Obce nazwy geograficzne mogą występować zarówno w postaci spolszczonej bądź oryginalnej, przy czym tę pierwszą stosujemy tylko w odniesieniu do nazw państw, kilkudziesięciu dużych lub ważnych miast i sporadycznie do innych nazw geograficznych; w pozostałych zachowujemy pisownię oryginalną. Znacznie prostsza jest odmiana spolszczonej formy nazw. Mimo to nieliczne nazwy geograficzne nie ulegają odmianie. 

Są to nazwy, dla których nie można ustalić wzoru odmiany, np. Fidżi, Haiti, Hanoi, te, które akcentowane na ostatniej sylabie, jak np. Calais oraz nazwy rodzaju nijakiego zakończone na -um, np. Bochum (wtedy dotyczy to również nazw spolszczonych, jak np. Bizancjum). Już męskie jednak formy zakończone na -um, jak np. Chartum, odmieniają się.

Artykuł pochodzi z kategorii: Literatura polska

Więcej na temat:

Zobacz również

  • Co to jest periodyzacja Periodyzacja to podział dziejów na mniejsze jednostki czasowe, takie jak epoki, okresy, przy czym jest to podział umowny, symboliczny. Termin periodyzacja najczęściej... więcej