Turpizm - definicja i przykłady

Wolę brzydotę, jest bliżej krwioobiegu - rzekł Stanisław Grochowiak w wierszu o randze programowej - Czystych. I to jego stwierdzenie rzeczywiście najlepiej oddaje istotę tego, czym jest dla zwolenników nurtu turpizm.

Turpizm - znaczenie słowa

Turpizm to pojęcie nie tylko z zakresu dziedziny literatury. Używa się tego terminu jako nazwy nurtu występującego również w malarstwie czy w muzyce. Najbardziej jednak wyraziście świat poznał ten kierunek dzięki jego realizacjom w literaturze. Sięgnęli po niego przedstawiciele niektórych kierunków poetyckich 2. połowy XX wieku. Ale już co do tego, czy na pewno od tego czasu dopiero można mówić o turpizmie, są wątpliwości.

Niektórzy badacze literatury uważają bowiem, że jako sprzeciw wobec tego co oficjalne czy stereotypowe funkcjonował w literaturze "od zawsze". Źródło słów terminu turpizm wywodzi się z łaciny, gdzie słowo turpis oznacza po prostu brzydki. Pojęciem turpizm będziemy zatem określać celowe wprowadzenie do dzieła literackiego elementów brzydoty, kalectwa, choroby, śmierci. Cel jest jasno określony: ma to wywołać szok estetyczny.

Reklama

Turpizm podszyty ideą i jego realizacje w praktyce

Rzeczywiście znając znaczenie słowa turpizm, można zauważyć od razu, że szpetotą emanował np. barok, który chętnie eksponował rozkład i demonstrował antyestetyzm w obrazach śmierci lub martwych ciał, czy to w dziełach malarskich (np. sławetne dzieło Rembrandta Ćwierć wołu), czy w literaturze (np. wiersz Człowiek Wacława Potockiego). 

Jednak należy zauważyć, iż zgodnie z definicją nurtu celem turpistów jest wywołanie szoku estetycznego, a dzieła barokowych twórców eksponują brzydotę, by zilustrować np. myśl filozoficzną. Celem szoku wywoływanego przez zwolenników turpizmu było sięgnięcie po naprawdę przemawiające środku wyrazu, by oddać adekwatnie lęki ludzkości - przed samotnością, chorobą, śmiercią, wojną... 

Według turpistów nie może temu posłużyć wyraziście tradycyjne operowanie przyjętym kanonem estetycznym. Stąd sięganie po wszystko to, co odrażające i budzące wstręt, zwykle spychane na peryferie i odrzucane przez kulturę wysoką i formalną. Turpiści sięgają więc po zniszczenie, przemijanie, cierpienie, kalectwo, starzenie się, rozkład.

Turpizm - język na potrzeby nurtu

Turpizm skupia się nie tylko na tym, o czym mówić/pisać, ale również nad kwestią, jak to robić. Obrazy przywoływane w dziełach turpistów mają być oddane wyrazistym i adekwatnym językiem. By taki uzyskać, sięgano po kolokwializmy, wulgaryzmy, sceny obsceniczne i nieobyczajne.

Przedstawiciel polskiego turpizmu - Stanisław Grochowiak

Grochowiak, twórca wyżej wspomnianego wiersza-manifestu Czyści, twierdził zawsze, ze nurt, który reprezentował nie służy jedynie czystemu szokowaniu. Dowodził, że turpiści: nawet w najdalej posuniętym akcie buntu (czy przeciwko życiu, czy przeciw tradycji literackiej) wyrażają ostatecznie postawę afirmatywną

Oprócz Czystych za sztandarowy dla nurtu utwór poety uznaje się Płonącą żyrafę, w której gorzko pisał o rzeczywistości odartej z ducha: Kupować mięso Ćwiartować mięso/Zabijać mięso Uwielbiać mięso/Zapładniać mięso Przeklinać mięso/Nauczać mięso i grzebać mięso/I robić z mięsa I myśleć z mięsem/I w imię mięsa Na przekór mięsu/Dla jutra mięsa Dla zguby mięsa/Szczególnie w obronie mięsa. 

Turpizm to nie mnożenie brzydkich rekwizytów (...) Jest on według poety upartym szukaniem nowej, realistycznej formuły dla poezji. Realizm tej poezji miał, zdaniem poety, dać człowiekowi przede wszystkim wiedzę o samym sobie, wiedzę nie upiększoną, niekiedy okrutną, ale tylko w tym układzie ocalającą.

Turpizm - w ślad za Grochowiakiem

W ślad za Grochowiakiem turpizmem zaczęła się posługiwać taka rzesza poetów, że można śmiało mówić o antyestetycznym proteście pokoleniowym. Do protestu tego dołączyli się więc: Ernest Bryll, Tadeusz Różewicz, Zbigniew Herbert, Miron Białoszewski, Rafał Wojaczek, Tadeusz Nowak i Andrzej Bursa. 

Mnogość i wysokiej miary kunszt poezji wymienionych twórców spowodowały, że turpizm już na trwałe wpisał się do kanonu sposobów opisywania świata. 

 

Artykuł pochodzi z kategorii: Literatura polska

Zobacz również