​Bogowie słowiańscy

Jak długo byli czczeni bogowie słowiańscy?

Jeszcze wiele lat po wprowadzeniu w Polsce chrześcijaństwa, pogaństwo trwało na ziemiach polskich. Powszechne nawrócenie, którego dokonano w imieniu narodu, nie mogło być związane z realnym nawracaniem na chrześcijaństwo jednostkowych przypadków. W oczywisty sposób najrealniej nawrócenie dotyczyło warstw wyższych, związanych z władzą i kontrolowanych w sferze wierzeń przez kler. 

Jednak chłopstwo z trudem dawało się odrywać od swych pierwotnych wierzeń. Wierzenia słowiańskie, bardzo silnie związane z cyklem prac rolniczych, z magią płodności i urodzaju, w oczywisty sposób wpisywały się naturalnie w rytm życia pracujących na ziemi ludzi, których dostatek i warunki bytowania uzależnione są od łaski żywiołów. 

Reklama

Efektem było bywanie na obrządkach nowej wiary i dochowywanie ich dla świętego spokoju, co nie oznaczało porzucenia kultu starych bogów słowiańskich. Co ciekawe, w czasie, gdy kościół katolicki zaczął zwalczać zdobycze reformacji, chłopstwo strzegąc swych dawnych bóstw, zaczęło je czcić pod imionami oficjalnych świętych katolickich, mogąc w ten sposób bez obaw sprawować obrządki.

Bogowie słowiańscy - panteon

Bogowie słowiańscy nie byli uhierarchizowani. Na poszczególnych terenach mógł być nacisk na kult innego boga. Najczęściej stanowili oni personifikacje wszechmocnej przyrody lub objawiali swe istnienie jawiąc się w poszczególnych siłach pierwotnej natury. Najbardziej znani i czczeni byli:

Jasz, inaczej Świętowit - to jego uznawano za boga najwyższego - pana niebios, wojny, płodności i urodzaju. Był bogiem czczonym przez Słowian połabskich - Ranów, zamieszkujących na wyspie Rugii w grodzie Arkona. Boga tego wyobrażały posągi olbrzymiej, antropomorficznej istoty posiadającej cztery twarze. W prawej ręce na tych wyobrażeniach Jasz dzierżył róg. Tego rogu używał kapłan podczas obrządków świątecznych napełniając go miodem, by móc odprawić wróżby. 

Świętowit jako swój atrybut posiadał miecz, a przypisywanym mu świętym zwierzęciem był biały koń. Takich też używano przy wróżbach przed wyprawami wojennymi; bacznie wówczas śledzono ruch końskich nóg - lewa jako pierwsza, która się poruszyła oznaczała niepowodzenie, prawa - zwycięstwo. Czasem utożsamiany był z Perunem.

Perun - bóg władający błyskawicami i pogodą, który bywał również czczony jako bóstwo wojny. Jego imię brzmieniowo narzuca nam skojarzenia z atrybutami burzy: piorunem, gromem, błyskawicą i rzeczywiście to dokładnie oznacza. Wedle prasłowiańskich wierzeń, Perun zamieszkiwał stare dęby, gaje dębowe lub szczyty wzgórz. Jak łatwo się domyślić, jego atrybutem był grom.

Trygław - bóg o trzech obliczach. Do atrybutów Trzygłowa należał czarny koń oraz święty dąb. Podobnie jak w przypadku kultu Jasza, konia używano do przepowiadania przyszłości, przeprowadzając go pomiędzy drzewcami włóczni ułożonych na ziemi. Ciekawe są koncepcje odnośnie tego, skąd trzy głowy Trygława. 

Przypuszcza się, że taki wizerunek boga był efektem procesu jednoczenia się plemion i zlania się trzech lokalnych bóstw w jedną postać. Część badaczy utożsamia Trzygłowa z Welesem. Nie wiadomo do końca, jakimi dziedzinami władał Trygław.

Trojan - uznawany za odpowiednik Trygława. Jego kult występował na wschodzie i południu. Trojana wyobrażało oblicze trójgłowego demona o koźlich uszach i woskowych skrzydłach. Jedna z wyobrażonych głów pożerała ludzi, druga - bydło, a trzecia - ryby.

Lado Dadźbóg Swarożyc - bóg, którego dziedziną było władanie słońcem, ogniem, niebem i sprawami ziemskimi, w tym wojną. To on pokonuje zimowe ciemności i budzi wiosnę. To jego jako pierwszego wymieniały stare kroniki polskie. Ku jego czci i mężczyźni, i kobiety tańczyli taniec mieczy. Czczono go długo, jeszcze w czasach bitwy pod Grunwaldem. Jego świętymi zwierzętami były koń i kogut. Imię Dadźbóg oznaczało tego, który daje szczęście, a Swar wiązało się z kultem słońca. Ogólnie uważano go za bóstwo dostatku. Przedstawiany jako mężczyzna z obfitym wąsem, rogiem zwierzęcym u pasa oraz białym koniem.

Jarowit - bóg, którego wyobrażenie miało dla odmiany głów siedem, podobnie jak siedem mieczy, a ósmy w ręku. Imię jego oznacza mocnego pana, który czasem - z racji swych roli wojennych - utożsamiany bywał ze Świętowitem.

Radogost - bóstwo o roli opiekuna gości, na co mogłaby wskazywać etymologia jego imienia. Czasem uznawany za inną, charakterystyczną dla Słowian połabskich odmianę kultu Swarożyca. Jego świętym zwierzęciem był koń, z racji swej sakralnej funkcji trzymany w świątyni.

Simargł - bóstwo szczególnie ciekawe, wyobrażane często w sztuce jako ptak z psią głową lub skrzydlaty pies. Choć bywał uznawany i za demona, przypisywano mu też funkcje opiekuńcze.

Weles, zwany też Wołosem - bóg będący władcą podziemi, parający się magią, strzegący wierności przysiąg, pan sztuki, rzemiosła, kupców, patron opiekunów bydła, a przede wszystkim dawca bogactwa. Ukazywano go tradycyjnie jako antagonistę Peruna. Po chrystianizacji ślady tej wrogości przetrwały w folklorze jako opowieści o rywalizacji Boga z diabłem. Analogicznie motyw taki występuje w całej ogólno indoeuropejskiej religijności, w której pełno jest opowieści o rywalizacji dwóch najwyższych i przeciwstawnych sobie bóstw.

Rugewit - bóg słynący siedmiokrotnym powieleniem oblicza i oręża, jak wyżej opisany Jarowit. Jego dziedziny to wojna i seksualność (a w zasadzie płodność). Czasem uznawany za tożsamego z Perunem, albo Jarowitem właśnie.

Marzanna - bogini naczelna, najbliższa pierwotnemu odbiciu Matki Ziemi, Władczyni Życia i Śmierci. Atrybuty, w które ją wyposażano to wieniec, korale, jabłko, ścięte kłosy i złoty klucz, którym otwiera zaświaty dla kolejnych pór roku. Jej drzewem jest jabłoń. Zwana też Morą, Moraną, Moreną, Mareną, Śmiertką, Śmiercią, Śmiercichą i traktowana tylko jako symbol zimy i śmierci, bywała uznawana za demona. Gdy następuje finał zimy, uznaje się, że Marzanna umiera i władzę przejmuje Jaryło, rodzący się wraz z wiosną.

Jaryło - bóg płodności, zwiastujący wiosnę. Najczęściej wyobrażany był jako bosy młodzieniec (czasem dziewczyna), odziany w białą szatę, dosiadający białego konia, z wiankiem na głowie. Jego atrybuty to najczęściej bazie lub snop zboża w jednej ręce, w drugiej zaś - głowa ludzka

Lada lub Pani Lela - funkcja niczym Jaryły, poza tym opiekunka rodzin i zmarłych przodków. Matka boskich bliźniaków Lela i Polela, znanych też jako Waligóra i Wyrwidąb, słynnych jako pogromcy smoka i autorytet rycerzy. Ku czci samej Pani Leli wykonuje się taniec z mieczami. Wyobrażana w białej szacie i wieńcu ze srebrzystych lilii.

Nyja - władca podziemi, wodnych głębin oraz pałacu podziemnego pełnego skarbów. Życzliwy dawca bogactw, ale również strażnik wierności przysięgom, surowo karzący tych, co je lekko traktują. Bóstwo władne wpłynąć na los ludzki po śmierci, czasem wysyłający swych poddanych Borutę i Rokitę, by działali wśród ludzi. Wyobrażany jako czcigodny starzec z czarnym koniem, który jest jego zwierzęciem.

Dziewanna - bogini młodości, dzikiej przyrody, określana często jako Gwiazda Księżyca, Wilcza Gwiazda. Uznawana za opiekunkę dzikich zwierząt. Jej partner to Księżyc, czczeni są oboje podczas nocy sobótkowej.

Mokosz - bogini znajdująca się w panteonie słowiańskim, uznawana za władczynię deszczu, mokrej pogody i burzy lub uosobienie Matki Ziemi oraz ewentualna partnerka Peruna Gromowładcy. Poświęcano jej czci piątek. Z czasem wyparła jej kult Maria, matka Jezusa, choć w folklorze przetrwała jako duch domowy, wyobrażany jako kobieta z dużą głową, przędąca nocą wełnę i strzygąca owce, zwiastująca swe pojawienie się warczeniem kołowrotka. 

By ją uczcić składano jej przy nożycach małą ofiarę z kłębka wełny, a przy świętach - z żywności. Mokosz była uznawana również za bóstwo związane ze sferą seksualności, karzące za praktyki onanistyczne.

Zorze - aż trzy boginie wyznaczające rytm życia i przepowiadające przyszłość, prządki snujące los ludzki niczym złotą nić. Oddawano im w opiekę nowonarodzone dzieci oraz nowożeńców z racji na ich moc zdejmowania uroków. Boginie losu i przeznaczenia niby mojry lub parki znane ze starożytności

Zorza - bogini jutrzenki, związana z kultem planety Wenus, uznawana za córkę Nieba, siostrę Słońca i siostrę lub narzeczoną Księżyca. W Polsce jej kult wiązano z pasterstwem jako wyznaczniczce czasu żeru bydła, przy czym przypisywano jej też funkcje trzech sióstr, w efekcie czego i ona miała też chronić młode małżeństwa i dzieci. Po wprowadzeniu chrześcijaństwa wiązana z kultem Maryjnym, jako gwiazda lub korona Matki Jezusa.

Rod - to bóg personifikujący los i przeznaczenie, wyznaczający los nowo narodzonego dziecka.


Artykuł pochodzi z kategorii: Literatura światowa

Więcej na temat:

Zobacz również

  • Kalokagatia - definicja pojęcia, wpływ kalokagatii na światopogląd renesansu. więcej