​Danse macabre - definicja i przykłady

Śmierć, nieuchronnie oczekująca każdego człowieka, była szczególnie akcentowana i eksponowana w epokach, w których życie wiązało się ze sporym ryzykiem i możliwością szybkiego końca. Ludzie, zwracający się ku metafizyce, szczególnie ciekawie przedstawiali ją w dwóch epokach; w średniowieczu, w którym czas ludzki na ziemi był szczególnie krótki oraz w baroku, szczególnie burzliwym okresie, zwanym wiekiem ognia i miecza albo czasem zegarów. Szczególnie często sięgano wtedy po motyw danse macabre, czyli taniec śmierci.

Co to jest danse macabre? - znaczenie pojęcia

Najpowszechniej motyw danse macabre utożsamia się z obrazem ukazującym kościotrupa wyobrażającego śmierć, która w kręgu tańczy z ludźmi będącymi przedstawicielami najróżniejszych stanów. Była to alegoria służąca wyrażeniu przekonania, że wobec śmierci każdy człowiek jest równy. Motyw ten był na tyle wyrazisty i popularny, że zyskał uznanie w różnych epokach.

Danse macabre w kulturze pogańskiej

Choć z reguły danse macabre kojarzy się ze średniowieczem, tak naprawdę motyw ten był znany już w czasach pogańskich. Pierwotnie jednak śmierć darzono szczególnym kultem, składano jej hołd, łącząc z całokształtem tego, na co składa się życie ludzkie, czyli z płodnością i odrodzeniem życia. 

Reklama

Taki rodzaj hołdu był potępiany przez Kościół, co nie zmieniało faktu, że to w tańczonych danse macabre w czasach pogańskich w Hiszpanii i Szkocji oraz pośród plemion germańskich, tkwiły korzenie motywu rozpowszechnianego powszechnie w średniowieczu.

Danse macabre - średniowiecze

Zarazy, wczesna śmierć noworodków i dzieci, masowość chorób wśród tych najnędzniejszych spośród drabiny społecznej, którą tworzyło społeczeństwo feudalne w średniowieczu oraz burzliwe dzieje tej trwającej tysiąc lat epoki - wszystko to spowodowało, że śmierć dla człowieka średniowiecza była czymś oczywistym i obecnym w życiu niczym chleb powszedni. 

Nic dziwnego zatem, że była ona tematem, który fascynował. Śmierć personifikowano, by stała się bliższa, bardziej zrozumiała i obecna. Wyobrażana pierwotnie jako rozkładające się zwłoki płci niewieściej (jak w rodzaju literackiego danse macabre - Rozmowie Mistrza Polikarpa ze śmiercią), stopniowo stała się nagim kościotrupem. 

Jeżeli w danse macabre tańczyła pośród najmożniejszych tego świata, biorąc do swego korowodu zarówno papieża, cesarza, możny kler, rycerzy i wreszcie nędznego żebraka - dla tych, którzy w życiu powszednim nie mogli liczyć na żadną sprawiedliwość, myśl o tym ostatecznym zrównaniu była swoistym pocieszeniem. 

Wczesne wyobrażenia danse macabre ukazywały koło taneczne, w którym rozradowane, zwielokrotnione personifikacje śmierci, tańczyły z przestraszonymi ludźmi. Później ów krąg taneczny rozbito na podwójne pary (jak w Alfabecie śmierci i Tańcu śmierci H. Holbeina młodszego). Najsłynniejsze oprócz tego średniowieczne wyobrażenia danse macabre to malowidła w krużgankach wokół cmentarza przy kościele Saint Innocents w Paryżu oraz 24 drzeworyty G. Marchanta. 

Warto jednak pamiętać, że w średniowieczu tańce śmierci pojawiały się nie tylko w ikonografii, ale w nawiązaniu do pierwotnej, pogańskiej tradycji - w rytuałach. Na cmentarzach i w kościołach odgrywano rodzaj widowiska, w których osoby przebrane za śmierć tańczyły w korowodzie, namawiając obecnych do przyłączenia się. Całość kończyła się kazaniem nawołującym do pokuty i cnotliwego życia.

Danse macabre - barok

Barok, czas licznych wojen, zaraz i związanych z tym niepokojów, nazywa się epoką zegarów, z uwagi na pełne rezygnacji rozmyślania o nieuchronności przemijania. Refleksje z tym związane znalazły odbicie w rozlicznych realizacjach tego, co zwało się motyw vanitas, czyli marność.

Marność dóbr ziemskich, tego, o co człowiek walczy i na czym najbardziej mu zależy, wyobrażano na rozlicznych obrazach ukazujących martwą naturę z klepsydrą, motywem czaszki, itp. Powrócił też tryumfalnie motyw danse macabre. Najbardziej reprezentatywne jego barokowe konkretyzacje można podziwiać w kościele bernardynów w Krakowie oraz w bernardyńskim klasztorze w Kalwarii Zebrzydowskiej.

Danse macabre - poza malarstwem

Wyżej wspomniane literackie wyobrażenie danse macabre w średniowiecznej Rozmowie Mistrza Polikarpa ze śmiercią anonimowego autora, nie jest jedynym pozamalarskim użyciem tego motywu, które możemy wskazać. Wyrazisty obraz śmierci wszechwładnej znalazł odbicie w różnych dziedzinach sztuki, w epokach często od średniowiecza bardzo odległych, m.in.

- w barokowych wierszach księdza Baki

- w balladzie Der Totentanz J.W. Goethego, prekursora romantyzmu

- w The Dance of Death W.H. Audena, napisanym w 1933 roku

- w Danse macabre kompozytora F. Lista skomponowanym w 1849

- w Tańcu szkieletów C. Saint-Saënsa skomponowanym w 1874

- w filmie Siódma pieczęć I. Bergmana z 1956

Artykuł pochodzi z kategorii: Literatura światowa

Zobacz również

  • Kalokagatia - definicja pojęcia, wpływ kalokagatii na światopogląd renesansu. więcej