​Dydaktyzm - definicja i przykłady

Dydaktyzm oznacza podejmowanie dążeń do kształtowania u kogoś właściwych postaw lub poglądów. Osiąga się to przez pouczanie go lub wskazywanie wzorów do naśladowania. Po dydaktyzm sięgała często literatura. Miało to miejsce znacznie wcześniej nim sztukę dydaktyczną wyodrębniono jako samodzielny nurt (to stało się dopiero w XIX wieku).

Dydaktyzm w literaturze średniowiecza

Średniowiecze było epoką, w której nurt dydaktyzmu w literaturze szczególnie ją zdominował, choćby z uwagi na to, że była ona sferą wypowiedzi duchowieństwa - stanu w epoce wieków średnich najbardziej wykształconego. Z racji rządzącego epoką ducha teocentryzmu, właściwym było tworzenie w niej dzieł zgodnych z jego założeniami; miały one kształtować w człowieku umiłowanie do dążenia ku życiu idealnego chrześcijanina, wdrażać do tego, jak postępować w zależności od przynależności do warstwy lub stanu. 

Literatura miała zatem uczyć tego, jak żyć, ale nie tylko. Dydaktyczna literatura średniowiecza serwowała nawet przepisy na właściwą śmierć. W myśl dydaktyzmu średniowiecznego, który był nadrzędną rolą literatury, można było ad majorem Dei gloriam (ku większej chwale Boga) dzieła kopiować, kompilować, pisać ich poprawione wersje. 

Reklama

Nie liczyła się bowiem kwestia oryginalnego autorstwa utworu, a duch, w jakim był napisany i cel, jaki miało owo dzieło osiągnąć. I tak, w średniowieczu ukształtowały się następujące gatunki dydaktyczne oraz motywy przewodnie piśmiennictwa:

- literatura parenetyczna i jej poszczególne rodzaje, np. legendy o świętych, gesta

- ars moriendi

- moralitety

- misteria

- dramaty liturgiczne, np. pasje

- deesis

Dydaktyzm w literaturze oświecenia

Dydaktyzm zdominował również charakter literatury epoki oświecenia. Tworzona ona była w czasie, gdy odkryto, że jedyną słuszną metodą poznania świata jest rozum oraz doświadczenie. Uznano, że takie kryteria będą właściwe do zastosowania w literaturze i autorzy tworzący ją winni kierować się również tym, czego ich dzieła mogą ludzi nauczyć. 

Niewskazane było wodzenie czytelników na manowce wyobraźni bez przyświecającemu temu oświeconego celu i tonięcie w mało wartościowym sentymentalizmie. Oświeceniowa literatura dydaktyczna służyła temu, by ukształtować świadomego i korzystającemu z niej w życiu praktycznym człowieka oraz obywatela - w epoce tej wartością stała się bowiem zbiorowość. 

Bardziej niż na pojedynczym człowieku, skupiano się na społeczeństwie. Przykładowe preferowane w oświeceniu gatunki dydaktyczne, to:

- powiastka filozoficzna

- powieść edukacyjna

- bajka

- satyra

- poemat heroikomiczny

Dydaktyzm w literaturze pozytywizmu

Zbliżoną w ideałach do oświecenia epoką był pozytywizm. Epoka, której przyświecały nadrzędne hasła pracy u podstaw oraz pracy organicznej, również preferowała wybrane gatunki literackie najlepiej służące założonym przez nią celom dydaktycznym:

- powieść tendencyjna

- nowela

- powieść realistyczna

Dydaktyzm w literaturze i sztuce - za i przeciw

Wyżej wymienione epoki nie są oczywiście jedynymi, w czasie których pojawiał się w literaturze dydaktyzm. Tak naprawdę obecny jest on w każdej epoce, poza modernizmem - wówczas programowo, w myśl założeń, buntowano się wobec wszelkiej służalczości sztuki wobec celów innych niż danie wyrazu stanowi duszy autora. 

Utwory pisane w duchu dydaktycznym mają zawsze założone jakieś cele, którymi zwykle jest wychowanie czytelnika poprzez nauczanie moralności i obowiązujących norm społecznych. W imię jakichś wyższych wartości można uznać to za walor i korzyść płynącą z takiego wykorzystania dzieła sztuki. A jednak mówi się, że literatura dydaktyczna cierpi na swym poziomie artystycznym. 

Jeżeli bowiem wartości formalne i estetyczne dzieła zostają podporządkowane funkcji dydaktycznej, uniemożliwia to autorowi pełne rozwinięcie skrzydeł, a czytelnikowi odbiera swobodę interpretacji, często prostymi środkami wskazanej na tyle wyraziście, by nie było co do niej wątpliwości. Przez jednowymiarowość interpretacji zatem, pisanie dzieł podporządkowanych tezie oraz traktowanie czytelnika jak umysłu do ukształtowania w myśl założonego wzorca - obniża się rangę dzieł sztuki.

A jednak obecność dydaktyzmu w literaturze popularnej, czyli tej najchętniej czytanej, jest najczęściej oczywista. Podobnie jest w przypadku utworów adresowanych do młodego odbiorcy, gdzie kładzie się szczególny nacisk na poprawne zrozumienie ideowe lub wychowawcze przesłania.

Jeżeli jednak w literaturze dziecięco-młodzieżowej obecność elementów dydaktycznych jest dopuszczalna z uwagi na to, że proces dorastania wiąże się z czasem kształtowania młodego umysłu, to wartość twórczości dydaktycznej, której adresatem jest dorosły czytelnik, bywa często wątpliwa.

Artykuł pochodzi z kategorii: Literatura światowa

Więcej na temat:

Zobacz również

  • Terpsychora - muza grecka Terpsychora to jedna z dziewięciu mitologicznych muz greckich. Muzy były córkami Zeusa i tytanidy Mnemosyne, boginkami, które opiekowały się różnymi dziedzinami sztuki.... więcej