Naturalizm w literaturze

Pojęcie naturalizmu można rozważać aż w kilku aspektach: filozoficznym, pedagogicznym, socjologicznym, wreszcie jako kierunku w sztuce oraz literaturze. Oczywiście najszerzej można mówić o tym pierwszym.

Naturalizm ogólnie - w czym rzecz?

Naturalizm opierał się przede wszystkim na tłumaczeniu całości zjawisk w świecie działaniem praw przyrody, co dotyczyło oczywiście i człowieka. Na tym w ogólnym założeniu bazowała naturalistyczna filozofia, pod wpływem której ukształtowało się określone obrazowanie w sztuce oraz literaturze. 

Odrzucała ona wszelką duchowość rozumianą jako motywację działań człowieka. A skoro był to światopogląd naukowy, opierający się na obserwacji, dokumentach oraz eksperymencie przeprowadzanym na wzór nauk fizyczno-przyrodniczych, nic dziwnego, że owocował sposobem odzwierciedlania życia w sztuce czy literaturze z uwzględnieniem jak najdalszych konsekwencji postulatu prawdy.

Reklama

Naturalizm w literaturze - bliżej

Naturalizm zrodził się we Francji, gdzie za jego ojca uznaje się Emila Zolę. Wedle jego koncepcji teoretycznej, dominantą motywacji każdego człowieka jest biologia w swej najczystszej postaci. Zola inspirował się Darwinem z jego teorią ewolucji, dziedziczenia, doboru naturalnego i naturalnej selekcji. 

Za zasadnicze zadanie literatury uznał poznanie człowieka i otaczającej go rzeczywistości socjologicznej i biologicznej. Prędko pod jego wodzą zebrali się inni twórcy sympatyzujący z nurtem. Zwano ich Grupą Medanu.

Naturalizm w literaturze - założenia

Naturaliści kierowali się w tworzeniu swych dzieł następującymi prawami:

- Człowiek jako część natury podlega jej prawom. Rządzi nim zatem walka o przetrwanie. Ponieważ naturaliści francuscy zaczęli działać w pełni rozwoju kapitalizmu, nic zatem dziwnego, że jako podstawę szansy na przetrwanie ukazali pieniądz, który w społeczeństwie kapitalistycznym stał się bogiem. Miłość zaś, potraktowana zostaje jako głos natury, która nakazuje płodzenie się w celu reprodukcji gatunku oraz zaspokojenie popędu seksualnego.

- Z racji, że o ówczesnym świecie nie było do powiedzenia nic optymistycznego, a opisywany był on w fotograficznie dokładny sposób, literatura naturalistyczna obfitowała w wybierane z premedytacją opisy patologii i brzydoty. Powszechne jest hołdowanie estetyce skrajnie mimetycznej. Wiąże się to również z wprowadzeniem autentyzmu językowego do wypowiedzi bohaterów ( stosowana była gwara, drastyczne słownictwo).

Naturalizm w literaturze jest to zwrot do natury człowieka, bezpośrednia obserwacja, dokładna anatomia, pojmowanie i malowanie tego, co istnieje - orzekł sam Zola. Jedynie prawdziwa literatura zaś to taka, którą da się zweryfikować i sprawdzić jak eksperymenty medyczne, a tworzenie powieści powinno przypominać operację na żywym organizmie, w której gwarantem sukcesu jest przestrzeganie zasad przez chirurga.

Podobnie twórca winien przestrzegać zasad: nie upiększać, nie fantazjować, a skupić się na prawdzie, by nie uśmiercić dzieła. Fikcja literacka ma służyć przekazaniu problematyki społecznej. Pisarz od tej pory jest postrzegany nie jako dotychczasowy wybraniec sił wyższych, geniusz i prorok a jedynie tłumacz i komentator prac uczonego.

- W związku z wyżej opisanymi zadaniami literatury, wprowadzeni zostają nowi bohaterowie: są to ludzie pochodzący z najniższych warstw społecznych, takich jak miejska biedota, chłopstwo, a nawet z marginesu - jako główne bohaterki pojawiły się prostytutki, co było rzeczą do tej pory niedopuszczalną.

- Zdeterminowane bohaterów czynnikami takimi jak przez dziedziczność i wpływ otoczenia, powodują, że w dziełach śledzone są dzieje rodzin bohaterów, by odnaleźć w ich historiach prawa rządzące rozwojem społeczeństw. Zaś z racji biologicznego i socjologicznego determinantu rozwoju człowieka, czyli środowiska, urasta rola tła zdarzeń w utworach.

- Z założeń Zoli wynikała również idea, by dzięki stworzeniu szczegółowej narracji, uczynić sztukę zrozumiałą dla mas.

Naturalizm w literaturze - inni przedstawiciele nurtu

Za "dziadka" naturalizmu, czyli prekursora uznaje się Gustawa Flauberta z jego Panią Bovary. Obok najbardziej uznanego Zoli, szybko wyrastały inne sławy. Znany był jako ceniony autor noweli i opowiadań Guy de Maupassant. Wymienia się również nazwiska Julesa Goncourta, Edmonda Goncourta. Za oceanem słynne zaś stały się książki dwóch Amerykanów: Theodore Dreisera czy Franka Morrisa.

Naturalizm z Polsce

Do Polski naturalizm dotarł wcześnie, głównie za sprawą petersburskiego tygodnika Wiestnik Jewropy, w którym, np. Nana Zoli była publikowana wcześniej niż w samej Francji. Nie został od razu przyjęty z zachwytem - w specyficznej sytuacji mocno opóźnionej w rozwoju gospodarczym pozaborowej Polski, upatrywano szansy na zmiany w industrializacji. Stąd naturalizm z jego opisem miast-potworów budził sprzeciw. 

Podobny budziło opisywanie człowieka z pozycji skrajnie fizjologicznej; często kojarzono ten prąd w sztuce jako pornograficzny. Niemniej trudno nie zauważyć jego wpływu, np. u Prusa czy Orzeszkowej oraz czysto naturalistycznych dzieł, np. Dygasińskiego, Sygietyńskiego czy Zapolskiej. 

Ta ostatnia wsławiła się choćby cyklem nowel, pt. Menażeria ludzka, nawiązującego do Bestii ludzkiej Zoli. Inspirowali się naturalizmem także: Reymont, Orkan i Sieroszewski.

Artykuł pochodzi z kategorii: Literatura światowa

Więcej na temat:

Zobacz również

  • Terpsychora - muza grecka Terpsychora to jedna z dziewięciu mitologicznych muz greckich. Muzy były córkami Zeusa i tytanidy Mnemosyne, boginkami, które opiekowały się różnymi dziedzinami sztuki.... więcej