​Powieść polifoniczna - definicja i przykłady

Polifonia to termin muzyczny, ale został zaadaptowany i na grunt literacki. W utworze muzycznym głosy łączy się w jednobrzmiącą linię różnych melodii. I podobnie jest w przypadku literatury - powieść polifoniczna to rodzaj wielogłosowości. Opisanie tego rodzaju poetyki zawdzięczamy Bachtinowi.

Powieść polifoniczna - geneza

Michał Bachtin był wybitnym humanistą rosyjskim, znawcą twórczości Dostojewskiego. To przy pracy związanej z jego dziełami zauważył zbieżności pomiędzy tym, jak artysta tworzył kompozycję swych dzieł, a średniowiecznymi chorałami czy też kompozycjami Brahmsa, gdzie każdy głos w chórze albo orkiestrze jest samodzielny i równouprawniony wobec pozostałych. 

Z racji, że nowa literatura schyłku XIX wieku stawiała sobie zadanie ukazanie ludzi jako istoty niezwykle skomplikowane i złożone, wielogłosowość stwarzała możliwości prezentacji postaci pod względem wszystkich jej doznań, tych płynących z rozumu, serca, namiętności oraz żądzy. Każdy bohater dzieła miał być człowiekiem ukazanym wieloaspektowo.

Reklama

 

Powieść polifoniczna - cechy

 


W powieści polifonicznej charakterystyczną rzeczą jest:

- przedstawienie życia wewnętrznego postaci, koncentracja uwagi na ich przeżyciach, wyobrażeniach, procesie odczuwania - myśli i zachowania postaci mają być tak samo ważne, jak reprezentowane przez nie stanowisko polityczne lub też społeczne,

- wynikające z powyższego odizolowanie owego świata wewnętrznego bohatera od czynników determinujących, autor skupia się zatem jedynie na analizie życia myśli swego bohatera,

- wykorzystanie różnych technik narracyjnych, m.in. mowy pozornie zależnej, monologu wewnętrznego,

- intymna sfera życia bohatera przedstawiona jest w formie zrygoryzowanych analiz i opisów, ukazana ze szczególnym naciskiem na sam proces myślenia i odczuwania postaci, z pełnym oddaniem jego chaosu i nieforemności (niebagatelne znaczenie dla rozwoju techniki powieści polifonicznej miały nowoczesne koncepcje naukowe XX wieku, takie freudyzm i psychologia głębi),

- metoda pro i contra - stosowana, by zestawiać ze sobą sprzeczne myśli, pokazywać konflikt racji - sprzyjająca ukazywaniu bohaterów wewnętrznie rozbitych, przeżywających konflikty, nie potrafiących pogodzić pragnień i wymagań moralnych,

- zestawianie skrajnych konwencji, na przykład realizmu i oniryzmu dające możliwość konfrontowania życiowych sprzeczności, systemów filozoficznych, religijnych i politycznych.

 

Przykład powieści polifonicznej

Najbardziej wyrazistym przykładem utworu polifonicznego jest Zbrodnia i kara. Dostojewski studiując szkice o muzyce, m.in. Beethowena i Glinki, sam zauważył, jak dobre możliwości dla ukazania jego zamysłu na kreację bohatera, stwarza polifoniczność. Tu jest najbogatsze pole dla antytez, dla kontrastów, zestawień najbardziej efektownych różnego rodzaju, tj. dla najbardziej życiowej żyły sztuki - pisał - Zmusić wiele głosów, aby dźwięczały razem, tak aby przy ogólnym wrażeniu muzyki jako całości, jako utworu, żaden głos nie tracił swojego wyrazu, swojego dramatycznego znaczenia, pozostając całkowicie wiernym swej dramatycznej prawdzie

Sukces realizacji zamiaru, o którym napisał wyżej Dostojewski, najpełniej widać w monologach wewnętrznych głównego bohatera albo w połączeniach poetyki snu i halucynacji splatającej się z realizmem, gdy Raskolnikow przeżywa koszmary senne podczas choroby, w jaką popadł po dokonaniu zbrodni. Po popełnieniu zbrodni bohaterem, targa wiele emocji, odczuwa on radość na przemian ze złością i wyrzutami sumienia.

Dostojewski polifonię wykorzystuje również do konfrontowania ze sobą różnych, niekiedy sprzecznych ze sobą idei i systemów filozoficznych, czyniąc przy tym miejsce dla rozważań na tematy religijne i realizując zamiar stworzenia wielogłosowego, polifonicznego traktatu o przezwyciężaniu zła. Bohater konfrontuje swoje życie z egzystencją innych, uczy się od imponującej mu Sonii nowego sposobu bycia, dyskutuje z nią i śledczym na tematy filozoficzne i religijne.

W ten sposób bohater dochodzi bardzo krętą drogą do odnalezienia spokoju, a Dostojewski udowadnia swoją tezę moralną, iż etyka musi się wspierać na fundamencie wiary, gdyż dla zachowania ładu moralnego sam kodeks zakazów i nakazów nie wystarczy.

Artykuł pochodzi z kategorii: Literatura światowa

Zobacz również

  • Kalokagatia - definicja pojęcia, wpływ kalokagatii na światopogląd renesansu. więcej